صنعت لیزینگ ایران با وجود قدمت سی ساله همچنان دوران معرفی و رشد را طی می کند و در عین حال طی چند سال اخیر با کاهش فعالیت مواجه شده است. دکتر رحمانی در این مقاله سعی کرده زمینه های فعالیت، محرک های توسعه، بازیگران اصلی، چالش ها و موانع پیش رو را به اختصار بررسی کند. این مقاله را با اندکی تلخیص می خوانید.

● بازار لیزینگ

بازار لیزینگ را می توان بر حسب محصولات و مشتریان طبقه بندی کرد. بر اساس تجارب جهانی، صنعت لیزینگ در چهار زمینه اقلام خرد، کوچک، متوسط و بزرگ فعال است. در کشورهای پیشرفته گستره فعالیت لیزینگ معطوف به اقلام متوسط و بزرگ در بخش های خانوار، بنگاه های اقتصادی و سازمان های دولتی است. در کشورهای کمترتوسعه یافته، تمرکز فعالیت های لیزینگ معطوف به اقلام خرد، کوچک و متوسط برای خانوارها و بنگاه های اقتصادی کوچک و متوسط است. بر این اساس بازار اصلی لیزینگ در ایران شامل اقلام کوچک و متوسط در بخش های خانوار و بنگاه های اقتصادی کوچک و متوسط است و در موارد نادری نیز لیزینگ اقلام بزرگ برای شرکت های صنعتی انجام شده است. بر اساس آمار منتشره از سوی کانون شرکت های لیزینگ در سال گذشته بیش از ۴۵ درصد عملیات لیزینگ به خودرو سواری و ۴۵ درصد به خودرو کار اختصاص یافته و تنها ۱۰ درصد از فعالیت لیزینگ ها به کالا های غیرخودرویی اختصاص یافته است... بازیگران اصلی در بازار لیزینگ ایران شرکت های وابسته به بانک ها و تولیدکننده است.

● محرک های توسعه صنعت لیزینگ در جهان

▪ محرک های اصلی توسعه صنعت لیزینگ در جهان به شرح زیر است:

۱) تسهیل معاملات اعتباری (حل مشکل تضمین و وثیقه)

۲) کمک به فروش محصولات

۳) مالیات

۴) ایجاد اشتغال و رفع فقر و محرومیت.

اولین نوآوری ها در استفاده از لیزینگ توسط موسسات اعتباری و بانک ها جهت حل مشکلات تضمین و وثیقه اعتبار گیرندگان صورت گرفت. با تفکیک مالکیت از حق استفاده از دارایی، امکان عقد قراردادهای لیزینگ جهت واگذاری منافع دارایی در قبال دریافت وجه (اقساط اجاره) فراهم شد.

دومین محرک توسعه لیزینگ، شرکت های تولیدی و صنعتی هستند که به منظور حفظ یا افزایش سهم بازار فروش خود درصدد جلب مشتریان جدید و تبدیل تقاضای بالقوه به بالفعل هستند. تحقیقات بازار نشان داده ایجاد مشوق های مالی جهت خرید نسبت به اعطای تخفیف در قیمت فروش موثرتر است لذا این شرکت ها به دنبال فراهم کردن تسهیلات مالی برای مشتریان بودند و لیزینگ را مناسب ترین ابزار برای این منظور یافتند.

محرک بعدی افزایش حجم عملیات لیزینگ، مالیات است. این مورد به خصوص در ایالات متحده آمریکا نقش موثری در افزایش ضریب نفوذ لیزینگ (نسبت سرمایه گذاری های انجام شده از طریق لیزینگ به کل سرمایه گذاری های انجام شده در یک اقتصاد) دارد. هزینه اجاره به لحاظ مالیاتی، هزینه قابل قبول است و شرکت ها می توانند در قالب قراردادهای لیزینگ، در سال های اولیه بهره برداری، هزینه های بیشتری نسبت به حالت خرید دارایی و استهلاک آن در حساب ها منظور کنند و از صرفه جویی مالیاتی برخوردار شوند. علاوه بر این دولت آمریکا بابت سرمایه گذاری جدیدی در ماشین آلات و تجهیزات ۱۰ درصد تشویق مالیاتی به شرکت ها اعطا می کرد. به عبارت دیگر شرکت ها می توانستند معادل ۱۰ درصد قیمت خرید این دارایی ها از مالیات سال خرید کسر کنند. شرکت هایی که سودآوری چندانی نداشتند و مالیات آنها کم بود، به ناچار در قالب قراردادهای لیزینگ از شرکت های دیگر دارایی را تحصیل می کردند و بخشی از منافع حاصل از تشویق مالیاتی در قالب اجاره بهای کمتر از موجر به مستاجر منتقل می شد.

دلیل دیگر جذابیت لیزینگ نسبت به خرید دارایی این است که عمدتاً تعهدات قرارداد اجاره در دفاتر مستاجر ثبت نمی شود بنابراین به نوعی تامین مالی خارج از ترازنامه محسوب می شود و از این طریق ظرفیت استقراض مستاجر افزایش می یابد.

● محرک اصلی صنعت لیزینگ ایران

▪ محرک های اصلی صنعت لیزینگ در ایران به شرح زیر است:

۱) کمک به فروش محصولات (لیزینگ های وابسته)

۲) کمک به تخصیص منابع مالی (لیزینگ های بانکی).

موج جدید توسعه فعالیت های لیزینگ از سال ۱۳۸۰ از طریق شرکت های لیزینگ وابسته به خودروسازها شروع شد و به سرعت به سایر بخش ها گسترش یافت. همچنین بانک ها به خصوص بانک های پارسیان و صنعت و معدن از شرکت های لیزینگ به عنوان ابزار تخصیص منابع مالی و اعطای تسهیلات و در واقع کمک به فروش محصولات بانکی استفاده کردند. بانک پارسیان علاوه بر لیزینگ پارسیان از شرکت های لیزینگ مستقل به عنوان کانال توزیع محصولات بانکی استفاده می کند. استقبال از لیزینگ خودرو سواری توسط خانوارها باعث آشنایی عمومی با صنعت لیزینگ شد. هرچند افزایش مشتریان لیزینگ به مرور باعث نارضایتی بعضی از آنها شد که عموماً این نارضایتی ناشی از نرخ های سود لیزینگ است. به هر حال صنعت لیزینگ در عین حال که هم اکنون دوره معرفی و رشد را سپری می کند طی چند سال اخیر با کاهش حدود ۴۰ درصدی فعالیت نیز مواجه شده است. فراز و فرود این صنعت نشان می دهد تا اشباع بازار راه طولانی در پیش است.

● محرک های اصلی توسعه

▪ محرک های اصلی توسعه آتی صنعت لیزینگ در ایران به شرح زیر است:

۱) کاهش نرخ سود تسهیلات بانکی

۲) مشکلات فروش در صنایع تولید کالاهای بادوام

۳) توسعه صنایع خرد، کوچک و متوسط

۴) ایجاد اشتغال

۵) ورود شرکت های لیزینگ خارجی

۶) کمبود منابع مالی شرکت ها و سازمان های عمومی مثل شهرداری، مترو، راه آهن و هواپیمایی

۷) ورود شرکت های لیزینگ موجود به عرصه لیزینگ بین المللی و اقلام بزرگ.

این محرک ها زمانی بیشتر موثر خواهند بود که فضای مطلوب کسب و کار در کشور از لحاظ حقوقی، اقتصادی و روابط بین الملل فراهم شود.

در هرحال کاهش نرخ سود تسهیلات بانکی باعث افزایش تقاضای تسهیلات و سهمیه بندی آن خواهد شد بنابراین انتظار می رود بخشی از تقاضاهای خانوارها و تقاضاهای واقعی بنگاه های خرد، کوچک و متوسط از طریق بازار لیزینگ تامین شود. از طرف دیگر شرکت های لیزینگ به عنوان کانال های توزیع محصولات و خدمات بانکی می توانند در قالب قراردادهای عاملیت به تحقق برنامه بانک ها در اعطای تسهیلات به صنایع کوچک و متوسط و طرح های زودبازده کمک کنند.

مشکلات فروش در صنایع تولید کالاهای بادوام غیر از خودرو نیز توجه شرکت ها را به سوی لیزینگ جلب کرده است برای مثال صنایع کامپیوتر، تولید لوازم خانگی، ماشین آلات و ادوات کشاورزی و ماشین آلات نساجی تمایل به استفاده از لیزینگ جهت کمک به فروش محصولات خود دارند.

سایر محرک های فوق الذکر به صورت بالقوه مطرح هستند و بالفعل کردن آنها مستلزم فرهنگ سازی و اطلاع رسانی به مسوولان مربوطه است. مطالعات سازمان بین المللی کار (ILO) و تجارب کشورهای کمتر توسعه یافته نشان می دهد لیزینگ ابزار موثری برای ایجاد اشتغال است. در کشورهایی نظیر روسیه با کمک شرکت تامین مالی بین المللی (IFC) مطالعاتی جهت ترویج لیزینگ متناسب با نیازهای جامعه روستایی صورت گرفته و پروژه های موفقی برای توسعه روستاها اجرا شده است. همچنین شهرداری مسکو شرکت لیزینگی به منظور تامین دارایی های مورد نیاز ایجاد کرده که دستاوردهای زیادی نیز داشته است.

گسترش ارتباطات جهانی ایران و نیز مساعد شدن فضای سرمایه گذاری خارجی فرصتی برای ورود شرکت های لیزینگ خارجی و نیز ورود شرکت های لیزینگ ایرانی به فعالیت های لیزینگ بین المللی و در نتیجه توسعه لیزینگ اقلام بزرگ فراهم خواهد کرد.

● عوامل موثر بر تقاضا برای لیزینگ

تقاضا برای لیزینگ متاثر از عوامل زیر است:

قیمت محصولات لیزینگ

هزینه های جانبی لیزینگ و نوع وثیقه

دوره اجاره

سرعت ارائه خدمات.

قیمت محصولات لیزینگ با توجه به ساختار سرمایه هر شرکت و بر اساس میانگین موزون هزینه سرمایه (نرخ سود تسهیلات، نرخ اوراق مشارکت، بازده مورد توقع سهامداران و هزینه سایر منابع) و هزینه های اداری و عملیاتی تعیین می شود. این قیمت باید در مقایسه با قیمت محصولات جایگزین یعنی وام و تسهیلات بانک ها و سایر موسسات مالی و اعتباری و نیز نرخ سود در بازار غیررسمی رقابتی باشد. هزینه های جانبی شامل کارمزد، حق الزحمه کارشناسی، هزینه بیمه اعتباری و هزینه وثایق نیز تاثیر مستقیمی بر تقاضا برای لیزینگ دارد. مدت اجاره با مبلغ اقساط رابطه معکوس دارد و باعث افزایش تقاضا برای لیزینگ خواهد شد. سرعت در ارائه خدمات که ناشی از ارتباط نزدیک تر با مشتری و بوروکراسی کمتر شرکت های لیزینگ است، یکی از عوامل موثر بر تقاضا برای لیزینگ را تشکیل می دهد.

شرایط اقتصادی (رونق یا رکود) نیز بر حجم تقاضا تاثیر دارد. عموماً در دوران رونق اقتصادی تقاضا برای لیزینگ افزایش می یابد و در دوران رکود تقاضای کمتری وجود دارد.

● تجارب جهانی در توسعه لیزینگ

به منظور ترسیم چشم اندازی از توسعه صنعت لیزینگ در ایران، بررسی تجارب کشورهای موفق در این صنعت مناسب است لذا در این بخش وضعیت لیزینگ در اروپا و نیز نحوه توسعه آن در اروپای شرقی و مرکزی که به عنوان اقتصادهای نوظهور شناخته می شوند، بررسی می شود.

در اروپا لیزیوروپ که در واقع فدراسیون انجمن های لیزینگ اروپا است، آمار و اطلاعات عملیات لیزینگ در این قاره را جمع آوری و منتشر می کند. ماموریت اصلی لیزیوروپ حمایت از اعضا در اتحادیه اروپا و سایر موسسات بین المللی از طریق حضور فعال در جلسات و مشارکت در موضوعات مورد بحث است.

در این کشور ها بیشترین حجم عملیات لیزینگ به ترتیب به لیزینگ خودرو سواری، ماشین آلات و کارخانجات، خودرو کار و وسایل حمل ونقل جاده های اختصاص دارد. از کل لیزینگ خودرو سواری، حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد خودروهای نو و بقیه خودروهای دست دوم بوده است.

بیشترین حجم عملیات لیزینگ غیرمنقول به ساختمان صنعتی و مسکونی اختصاص یافته است. البته توزیع ترکیب دارایی های مورد اجاره و نیز ضریب نفوذ لیزینگ در کشورهای مختلف اروپا متفاوت است. هر چقدر کشورها توسعه یافته تر باشند، ضریب نفوذ لیزینگ در آنها بالاتر است.

بیشترین حجم عملیات لیزینگ در فرانسه به ماشین آلات و تجهیزات صنعتی و خودرو کار، در آلمان به خورو سواری، در ایتالیا به ماشین آلات و تجهیزات صنعتی، در انگلستان و ایرلند و نیز کشورهای اسکاندیناوی به خودرو سواری اختصاص دارد.

● ترکیب قراردادهای لیزینگ بر حسب بخش های اقتصادی

در اروپا عمده بازار لیزینگ معطوف به بخش های خدمات و تولید و ساختمان است.

در اروپای شرقی و مرکزی که بازارهای نوظهور لیزینگ تلقی می شوند، عمده دارایی های مورد اجاره خودرو سواری و خودرو کار است.

ادامه دارد ...